Metodologia Badań Psychologicznych

Krzysztof Basiński

Metodologia badań psychologicznych

Podstawowe info

Kontakt

Krzysztof Basiński

Zakład Badań nad Jakością Życia

Katedra Psychologii

ul. Tuwima 15, pokój 312

Kontakt

kbas.gumed.edu.pl

k-basinski.github.io/mbp

Podręczniki

Shaughnessy

Podręczniki

APA Manual

Podręczniki

Brzezinski

Źródła on-line

  • Introduction to psychology – Charles Stangor (Google: „stangor introduction psychology pdf”)
  • en.wikipedia.org

Zaliczenie

  • Egzamin (najpewniej termin “0” w pierwszym/drugim tyg. semestru letniego)
  • W połowie pytania testowe, w połowie otwarte
  • Ocena = 0.5 * egzamin + 0.25 * ćwiczenia w zimie + 0.25 * ćwiczenia w lecie

Psychologia jako nauka

  • Psycholog polega na badaniach empirycznych w wyciąganiu wniosków nt. zachowania ludzi
  • Badania empiryczne oparte są na danych zbieranych i analizowanych w systematyczny sposób
  • Zasady regulujące w jaki sposób naukowcy zbierają i analizują dane zbiorczo nazywane są metodą naukową

Prawa i teorie

  • Twierdzenia ogólne, stosowane do wszystkich sytuacji w danej dziedzinie, to prawa
  • W fizyce np.:
    • Zasady dynamiki Newtona
    • Prawo powszechnego ciążenia
    • Ogólna i szczególna teoria względności
  • W psychologii:
    • Prawo Webera-Fechnera
    • Prawo Yerksa-Dodsona
    • Prawo efektu (Thorndike)

Prawa i teorie

  • Teoria naukowa – zestaw reguł, które wyjaśniają i pozwalają przewidywać wiele (lecz nie wszystkie) zjawiska w jakiejś dziedzinie
  • W psychologii np.:
    • Teoria społecznego uczenia się
    • Teoria rozwoju poznawczego Piageta
    • Teoria przeniesienia pobudzenia emocjonalnego
    • Teoria salutogenetyczna Antonovskiego
    • …i SETKI innych mniejszych/większych teorii

Warunki dobrej teorii naukowej (za Stangorem ale nie tylko)

Dobra teoria naukowa powinna:

  1. Być ogólna
  2. Być oszczędna
  3. Stymulować dalsze badania
  4. Być falsyfikowalna

Falsyfikacjonizm

  • Karl Popper, Austria/UK, I poł. XXw.
  • Teoria jest naukowa wtedy, gdy istnieje hipotetyczna możliwość dowiedzenia jej nieprawdziwości
  • Np. teoria „wszystkie łabędzie są białe” jest falsyfikowalna.

Teorie falsyfikowalne

Szczególna teoria względności

Teorie falsyfikowalne

Teoria ewolucji

Teorie falsyfikowalne

Teoria heliocentryczna

Teorie falsyfikowalne

Teoria geocentryczna

Teorie problematyczne

Teoria psychoanalityczna

Teorie problematyczne

Marksizm

Teorie problematyczne

Pastafarianizm

Prcaca naukowa jako weryfikowanie hipotez

  • Empirycznej weryfikacji teorii dokonuje się poprzez weryfikowanie hipotez wysnutych na jej podstawie
  • Hipoteza – proponowane wyjaśnienie jakiegoś zjawiska, sformułowane na podstawie teorii naukowej i testowalne przy pomocy badań empirycznych
  • Hipoteza najczęściej postuluje jakiś związek pomiędzy zmiennymi
  • Jeśli hipotezy wysnute z teorii potwierdzane są w badaniach, to teoria jest dobrą teorią naukową…
  • …ale…

Nauka z perspektywy kurczaków czyli problem indukcji

  • Kurczak co rano obserwuje jak hodowca przychodzi i wydaje jedzenie
  • Na mocy indukcji kurczak stwierdza, iż prawdziwe jest zdanie „hodowca każdego dnia przychodzi wydać jedzenie”
  • Problem – pewnego dnia hodowca przychodzi i ukręca łeb kurczakowi

Nauka z perspektywy kurczaków czyli problem indukcji

  • Inne przykłady:
    • Każdego dnia wschodzi słońce
    • Jeśli ktoś umiera, to nigdy nie jestem to ja.
  • Czy można orzec o prawdziwości teorii na podstawie danych empirycznych, które ją potwierdzają?

Inny sposób na poradzenie sobie z problemem indukcji

  • To co otrzymujemy na drodze indukcji to nie dowód na prawdziwość teorii tylko jej uprawdopodobnienie
  • Teorie naukowe w kategoriach probabilistycznych
  • Problem filozoficzny (D.Hume) – nie ma logicznego uzasadnienia dla przewidywania przyszłości tylko na podstawie wydarzeń z przeszłości

Jeszcze inny sposób na poradzenie sobie z problemem indukcji

  • Nauka składa się z tzw. rozumowań abdukcyjnych
  • Podział rozumowań:
    • Dedukcyjne – wnioskowanie o konkluzjach na podstawie logicznych przesłanek
      • Prawo sylogizmu - jeśli A->B i B->C to A->C
      • np.: Wszyscy ludzie są śmiertelni. Elvis Presley jest człowiekiem. Elvis Presley jest śmiertelny.
    • Indukcyjne
    • Abdukcyjne – obserwujemy zjawisko i poszukujemy jego wyjaśnienia (rozumowanie post hoc)

Rozumowania abdukcyjne

  • W trakcie gry w bilard obserwujemy poruszającą się czarną bilę
  • Możemy założyć, że porusza się ona, ponieważ została uderzona przez białą bilę. Nie jest to zawsze prawdziwe założenie, ale pozwala nam orientować się w danym zjawisku
  • Naukowcy formułują jedynie prawdopodobne hipotezy na temat świata
  • Hipotez może być wiele – problem brzytwy Ockhama

Brzytwa Ockhama

  • Spośród konkurencyjnych hipotez, wybrana powinna być ta z najmniejszą ilością założeń
  • Przykład: w czasach Kopernika obserwacje ciał niebieskich można było wytłumaczyć zarówno modelem helio-, jak i geocentrycznym. Model geocentryczny wymagał jednak bardzo wielu założeń a heliocentryczny tylko siedmiu
  • Często Brzytwa jest nadinterpretowana – „najprostsze wyjaśnienie jest najlepsze” (!)
  • A.Einstein: „wszystko powinno być opisane tak prosto jak to tylko możliwe… ale nie prościej!”

Rozwój nauki - paradygmaty (Thomas Kuhn)

  • Thomas Samuel Kuhn (1922-1996), amerykański fizyk, historyk, filozof nauki, autor książki The Structure of Scientific Revolutions (1962)
  • Wcześniej sądzono, że rozwój nauki przebiega poprzez akumulację wiedzy
  • Kuhn dowodzi, że w nauce dochodzi do rewolucji, zwanych zmianami paradygmatów (paradigm shift)

Rozwój nauki - paradygmaty (Thomas Kuhn)

Paradygmat to ogólnie uznawany (w danym momencie) model problemów i rozwiązań, który dla grupy naukowców definiuje:

  • Co powinno być badane
  • Jakiego rodzaju pytania mogą być zadawane
  • Jaka jest struktura takich pytań
  • Jaka jest podstawowa teoria w danej dziedzinie
  • Jak należy interpretować wyniki
  • W jaki sposób i jakimi metodami przeprowadzać badania

Zmiany paradygmatów w historii

  • Przewrót kopernikański
  • Principia Mathematica Newtona i rozwój fizyki
  • Szczególna i ogólna teoria względności Einsteina
  • Rozwój mechaniki kwantowej
  • Mniejsze (?) zmiany na naszych oczach:
    • Opisanie genomu ludzkiego
    • fMRI i inne techniki neuroobrazowania – rozwój tzw. cognitive neuroscience
    • Odkrycie fal grawitacyjnych
    • CRISPR Cas9

Problem związku obserwacji z teorią - ile gwiazd na obrazku?

Krzyż Einsteina

Związek obserwacji z terorią

  • Gwiazd na obrazku widać 5. Jednak wg. teorii względności Einsteina są to de facto tylko dwa obiekty!
  • Nawet w obrębie jednej dziedziny nauki obserwacje mogą się różnić w zależności od przyjętego modelu teoretycznego. Np. obserwacja zachowania w psychologii:

Związek obserwacji z terorią

  • w kontekście procesów warunkowania – behawioryzm
  • w kontekście przekonań, myśli i sądów jednostki – psychologia poznawcza
  • w kontekście wpływu społecznego – psychologia społeczna
  • w kontekście nieświadomych popędów i mechanizmów obronnych - psychoanaliza

Wartości w nauce

  • Nie ma zgody odnośnie celów, jakie powinny spełniać badania naukowe
  • Czy nauka powinna skupić się na poznaniu prawdy absolutnej, czy też są rzeczy, których nauka nie może poznać?

Wartości w nauce

  • Realizm naukowy – nauka pokazuje prawdę, teorie naukowe są albo prawdziwe, albo częściowo prawdziwe albo błędne
  • Antyrealizm – nauka nie pokazuje prawdy, zwłaszcza o rzeczach trudno obserwowalnych (problemy mechaniki kwantowej)
  • Instrumentalizm naukowy – nauka nie powinna się skupiać na poznaniu prawdy, tylko na użytecznych teoriach, które pozwalają przewidywać przyszłość i prowadzą do postępu technologicznego

Nauka vs. pseudonauka

  • Niektórzy ludzie propagują treści, które na pierwszy rzut oka wydają się być naukowe, ale takie nie są
  • Nie są, bo np. nie spełniają warunku falsyfikowalności albo którejś z cech nauki
  • Jest wiele pseudonaukowych teorii ocierających się o psychologię:
    • ESP
    • Biorytmy
    • Astrologia
    • Numerologia
    • Terapie pseudonaukowe

Długa lista dziwacznych terapii psychologicznych (za Singer i Lalich, Crazy Therapies, 1996)

  • Leonard Orr opracował teorię oddychania energią. Według niego, jeśli nauczysz się oddychać właściwie, możesz wydechnąć (breathe away) choroby i ból.
  • Marguerite Sechehaye i John Rosen praktykują terapię regresji i “reparentingu”. Terapeuta staje się zastępczym rodzicem pacjenta, aby naprawić szkody które wyrządzili jego prawdziwi rodzice.

Długa lista dziwacznych terapii psychologicznych

  • Jacqui Shiff uważa, że pacjent musi chodzić w pieluchach, ssać kciuka i pić z butelki aby wyzdrowieć.
  • Sondra Ray i Bob Mandel uważają, że twoje problemy wynikają ze sposobu, w jaki się urodziłeś. Pomogą ci “urodzić się na nowo”, tym razem właściwie.

Długa lista dziwacznych terapii psychologicznych

  • John Fuller, Bruce Goldberg, Brian Weiss, Edith Fiore, Richard Boylan, David Jacobs, Budd Hopkins i John Mack używają hipnozy, aby odkryć dawne (lub przyszłe!) przypadki w życiu pacjenta, w których został porwany przez kosmitów. Ma to pomóc…
  • John Bradshaw uważa, że każdy ma swoje wewnętrzne dziecko, dla którego musi być dobry aby pozostać w zdrowiu psychicznym

www.skepdic.com

www.skepdic.com

Z naszego podwórka - Bałtycki Instytut Psychologii

Bałtycki Instytut Psychologii

Nauka a zdrowy rozsądek

  • Czy koniecznie musimy podchodzić do psychologii naukowo?
  • Czy nie wystarczy zdrowy rozsądek?
  • Przykłady zdroworozsądkowych teorii psychologicznych:
    • Człowiek jest mniej agresywny jeśli się “wyładuje”
    • Ludzie nie przyznają się do przestępstwa, którego nie popełnili (chyba że na skutek tortur)
    • Przeciwieństwa się przyciągają
    • Niektórzy ludzie są “humanistami”, inni zaś to “umysły ścisłe”

Dlaczego zdrowy rozsądek zawodzi?

  • Brak sceptycyzmu naukowego
  • Jeśli wiele osób (w tym ekspertów) podziela jakiś pogląd, ten pogląd na pewno jest prawdziwy (confirmation bias)
  • Brak tolerancji dla niewiedzy (nie wiemy jak działa paracetamol!)

Mity w psychologii (z którymi musicie walczyć!)

  • Ludzie używają tylko 10% swojego mózgu
  • Niektórzy ludzie są lewo-półkulowi a inni prawo
  • Przekazy podprogowe mogą zmusić człowieka do kupna produktu
  • Hipnoza pozwala przypomnieć sobie zapomniane wspomnienia
  • Wrzody żołądka spowodowane są przede wszystkim stresem
  • Najlepszym źródłem wiedzy o leczeniu zaburzeń psychicznych jest doświadczenie klinicysty

Nauka a praca kliniczna

  • Zaburzenia psychiczne są częścią świata empirycznego, dlatego można je badać empirycznie
  • Skuteczność terapii psychologicznych również można badać empirycznie (w paradygmacie badań klinicznych)
  • Środowisko jest podzielone odnośnie roli nauki w terapii psychologicznej